Strona główna

 

Cmentarz przy ul. Mikołaja Kopernika (dawniej ul. Św. Mikołaja)

Autor: prof. Donata Godlewska

Początki Łomży związane są z grodziskiem wczesnohistorycznym tzw. Górą Królowej Bony i Wzgórzem Św. Wawrzyńca w Starej Łomży, gdzie stał kościół pod tym wezwaniem wzniesiony według legendy przez św. Brunona z Kwerfurtu, rozebrany w 1765 r. Na planie sytuacyjnym miasta Łomży z 1801 r. miejsce to jest oznaczone, „jako teren pierwszego kościoła chrześcijańskiego i parafialnego”. W czasie badań archeologicznych prowadzonych w 1982 r. nie natrafiono na ślady XI-wiecznej świątyni. Natomiast odkryto ruiny kościoła z XV wieku oraz wielowarstwowe cmentarzysko średniowieczne i nowożytne z XV-XVIII wieku. Wyeksplorowano ponadto szkieletów ułożonych w linii wschód-zachód. Natrafiając na freski trumien, monety i części stroju.

Pierwszy cmentarz parafialny w Łomży - po przeniesieniu jej ze Starej Łomży na obecne miejsce w XIV w. - założono przy kościele NMP i Św. Rozesłańców zbudowa­nym przed 1392 r., a konserwowanym w 1410 r. Kościół położony był wraz z cmentarzem w półnócno-wschodniej części miasta na tzw. Księżej Górze (obecnie ul. Krzywe Koło). Stał w pewnej odległości od skarpy, bliżej rynku niż obecny kościół kapucynów. Cmentarz niszczony był przez pieszych i konnych, ponieważ prowadziła koło niego droga publiczna do portu i mostu na Narwi.

W 1525 r. parafię przeniesiono do nowo wzniesionego kościoła pw. Św. Michała i Św. Jana Chrzciciela przy ul. Dwornej (obecnie 22 Lipca). Tam zlokalizowano cmentarz grzebalny, który był duży i szeroki.,otoczony murem z bramami. Przez cmentarz prowadziło publiczne przejście, przez co teren niszczony był nie tylko przez ludzi, ale i przez zwierzęta.

W okresie międzywojennym natrafiono na szczątki ludzkich szkieletów przy kopaniu rowów wodno-kanalizacyjnych na ul. Dwornej, w pobliżu katedry.

Ludzi o większym znaczeniu chowano również w samym kościele, np. ks. ka­nonika Jana Wojsławskiego - pierwszego proboszcza, członków rodzin Koneckich i Modliszewskich. Nie było to niczym wyjątkowym.

Od chwili przyjęcia chrześcijaństwa do końca XVIII wieku w Polsce zmarłych grzebano na cmentarzach przykościelnych, natomiast znaczniejsze osobistości - w samych kościołach.

Obecny zespół cmentarny w Łomży obejmuje teren cmentarza rzymsko-katolickiego i byłych cmentarzy ewangelicko-augsburskiego i prawosławnego. Należy do najcenniejszych i najstarszych zabytków tego rodzaju w Polsce. Powstał około 1801 r., w okresie, kiedy Łomża wchodziła w skład „Rejencji Białostockiej” w Prusach Wschodnich i była pod władzą pruską w latach 1794-1807. Miasto liczyło przy końcu XVIII w. około 1160 mieszkańców.

Cmentarz założony został w wyniku działalności - powołanej do życia w 1797 r. - „Ordnungs Komission”, której zadaniem było zbadanie stanu administracyjno­-gospodarczego miast i m.in. uporządkowanie spraw cmentarzy. Ze względów sanitarnych zamykano cmentarze przykościelne i zakładano nowe, poza obrębem miasta.

Na teren nowego cmentarza grzebalnego w Łomży wybrano piaszczyste wzgórze, należące dawniej do gruntów sołtysa. Znajdował się w odległości „pół wiorsty” od miasta, przy drodze do Giełczyna i Zawad. Przeznaczony był dla katolików i ewangelików. Obrys pochówku obejmował 2 morgi i 25 prętów reńskich kwadratowych. Cmentarz otoczony byt parkanem, początkowo nie miał wytyczonych uliczek, groby oznaczano kamieniami. W późniejszym okresie porobiono dróżki, wzniesiono także w środku drewnianą kapliczkę z dzwonnicą i ołtarzem Św. Rocha, rozebraną około 1840 roku.

Najstarsza część cmentarza rzymsko-katolickiego znajduje się po prawej stronie od głównego wejścia. Można tam odnaleźć najstarsze ceglane nagrobki - Seweryna Bończy­-Skarżyńskiego z 1814 r. i Antoniego Jezierskiego z 1822 r. oraz inne zarośnięte i uszkodzone z połowy XIX wieku.

W 1838 r. - staraniem proboszcza ks. Pawła Andruszkiewicza - usunięto parkan, a cmentarz otoczono murem, zasadzono topolę balsamiczną i krzewy. W tym samym roku wzniesiono kaplicę grobową, ceglaną rotundę fundacji Mateusza Śmiarowskiego dla jego żony Wincenty z Rupińskich - początkowo pw. Św. Wincentego, potem Św. Krzyża.

W 1846 r. Rada Administracyjna Królestwa i Policja Lekarska wydała przepisy dotyczące uporządkowania cmentarzy w ciągu dwóch lat (reskrypt z 31.V./ 12.VI.1846 r.).

Zgodnie z nimi mogły istnieć dwa rodzaje grobów: stałe (nagrobki z kamienia i żelaza) oraz czasowe (krzyże drewniane). Powtórne grzebanie zmarłych dozwolone było po okresie 15-30 lat. Zmarli w wyniku epidemii np. cholery schowani byli w wydzielonych miejscach jak również samobójcy i dzieci nieochrzczone. Zgodnie z zaleceniem wydanym w 1852 r. przez lekarza powiatowego i policję, przy każdym grobie stal słupek z numerem odpowiadającym zapisowi w księdze zmarłych.

W związku z rozwojem miasta, powstaniem guberni łomżyńskiej w 1867 r. i wzrostem liczby mieszkańców, która wynosiła w tymże roku ponad 10 tys., wynikła konieczność rozszerzenia cmentarza - powiększono go w latach 1849, 1861-1879 o te­reny położone na wschód.

W 1853 roku postawiono dom przedpogrzebowy według projektu budowni­czego powiatowego, Teodora Bogumiła Seyfrieda. W 1866 r. wystawiono murowaną dzwonnicę w pobliżu kaplicy Śmiarowskich. W 1879 r. pojawiła się neogotycka brama, a w 1888 r. - mur od strony szosy zambrowskiej. Na przełomie XIX i XX wieku dużo grobowców było zniszczonych i zaniedbanych. W 1901-1902 r. cmentarz uporządkowano i obsadzo­no drzewami aleję cmentarną. Pierwotny drzewostan jednak nie zachował się.

Przed 1939 rokiem powstał projekt przeniesienia cmentarza katolickiego na niewielkie wzgórze położone po lewej stronie drogi prowadzącej z Łomży do Zawad. Tam zaczęto budować kaplicę cmentarną - część wzniesionych murów rozebrano w okresie wojny.

Cmentarz ewangelicki istniał od 1801 r., a nadany został darowizną i decyzją Rządu Pruskiego z tegoż roku, pomimo że gmina ewangelicko-augsburska była nieliczna. Zwiększyła się dopiero w latach 30-tych XIX w.; w 1830 r. liczyła 65 familii, czyli około 250 osób. Nie miała własnego kościoła, plebanii i szkoły. Nabożeństwa odbywały się w sali gimnastycznej kolegium pijarów. Parafię utworzono dopiero w 1843 roku, a w 1853 r. przekazano w użytkowanie kościół popijarski.

Cmentarz początkowo był otoczony parkanem, ale w 1831 r. wojska rosyjskie rozebrały go i zużyły na baterie i okopy. W 1844 r. cmentarz obmurowano od północy i południa i wzniesiono kaplicę cmentarną. Stronę wschodnią zamykał mur cmentarza katolickiego, zachodnią - prawosławnego. W 1879 r. wzniesiono neoromańską bramę główną. Liczba zmarłych ewangelików ciągle się zmniejszała. Po 1945 r. w ogóle nie było osób tego wyznania na terenie miasta. W 1977 r. cmentarz ewangelicki przejęła gospodarka komunalna.

Cmentarz prawosławny został założony prawdopodobnie około 1834 r. wraz z powstaniem cerkwi prawosławnej. Najwcześniejsza wzmianka o nim pochodzi z 1839 ro­ku. Obejmował tereny położone na południe od istniejących już cmentarzy katolickiego i ewangelickiego. W związku z powstaniem nowych cerkwi i utworzeniem guberni łomżyńskiej oraz napływem ludności wyznania prawosławnego był kilkakrotnie rozszerzany i powiększany. W latach 1851-1876, 1884-1891 oraz w 1906 r. W 1910 r. wybudowano kaplicę neoklasycystyczną pw. Grobu Pańskiego. Cmentarz zamknięto w 1922 r. W 1977 r. przejęła go w zarząd gospodarka komunalna.

Decyzją wiceprezydenta Łomży z 29.IX.1977 r. dwie działki gruntu z dawnego cmentarza prawosławnego i ewangelickiego przekazane zostały parafii katolickiej w użytkowanie na 50 lat. W tymże roku powstał jeden zespół cmentarny parafialno-komunalny w Łomży.

Na XIX-wiecznym cmentarzu łomżyńskim znajduje się ponad 560 zabytko­wych nagrobków zróżnicowanych pod względem stylowym, artystycznym i materiałowym. Zachowały się grobowce i nagrobki w stylu klasycystycznym, neoklasycystycznym, neo­gotyckim, eklektycznym, niektóre z elementami neorenesansowymi. Współczesne nagrobki są - można powiedzieć - bezstylowe w porównaniu z nimi. Nagrobki zabytkowe pod względem architektonicznym tworzą piękne pod względem artystycznym kompozycje. Przedstawiają urny żałobne, złamane kolumny, kapliczki z Madonną oraz figurki dziecięce, rzeźby w blasze. Jest również cały szereg krzyży i ogrodzeń żelaznych. Grobowce i nagrobki robione były przeważnie z kamienia, piaskowca, granitu, czasami z żelaza i blachy oraz wyjątkowo z marmuru. Wykonawcami byli kamieniarze oraz znane firmy kamieniarsko-rzeźbiarskie z Łomży i Warszawy.

Te piękne zabytki cmentarne w większości są zniszczone i wymagają konser­wacji. W związku z tym w narożniku północno-zachodnim cmentarza komunalnego (daw­niej prawosławnego) w 1978 r. utworzo niewielkie lapidarium, w którym zgromadzono fragmenty ogrodzeń żeliwnych, 32 nagrobki i krzyże, secesyjną kaplicę grobową.

Na cmentarzu tym spoczywają ludzie bardzo zasłużeni i to nie tylko dla miasta, np. Jakub Waga (1800-1872) - botanik, autor "Flory Polskiej”; Feliks Bernatowicz (1786-1836) - pisarz, autor powieści "Pojata, córka Lezdejki”; Alfons Budziński (zm. 1855) - lekarz weterynarii, archeolog i badacz Mazowsza oraz wielu urzędników, adwo­katów, biskupów i księży, kupców i rzemieślników, żołnierzy i bohaterów narodowych; ofiary I i II wojny światowej i walk bratobójczych po 1945 roku. Pochowani są także ludzie prości i skromni, nieznani nikomu, należący w przeszłości do łomżyńskiej społeczności. Cmentarz w Łomży jest rodzajem Mauzoleum - pamiątką przeszłości miasta, jego niepisaną historią. Został wpisany do rejestru zabytków decyzją z dnia 25.11.1985 r., L.dz. KL.WKZ-5340-14-85 pod numerem rejestru 271, wydaną przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Łomży.

Poza nielicznymi wyjątkami nie chowa się już na nim zmarłych. Przed kilku laty w Łomży, w południowej części miasta otwarto nowy cmentarz.

Od 1861 roku przy ul. Słonecznej (ob. Kardynała Wyszyńskiego) znajdował się cmentarz wojskowy z grobami żołnierzy polskich, rosyjskich i niemieckich.

Obecnie w tym miejscu budowany jest kościół pw. Miłosierdzia Bożego. Przy kościele zachowała się mała murowana kapliczka cmentarna.


Bibliografia

1. Donata Godlewska, "Plan - Informator cmentarza zabytkowego w Łomży", Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Łomżyńskiej Biuro Badań Dokumentacji Zabytków, Łomża 1989

2. Ewa Twarowska, Łomża ma ponad1000 lat "Ziemia Łomżyńska" Nr 1 1985 r.

3. Joanna Giżejewska, Maciej Czarnocki, „Łomża. Cmentarz parafialno-komunalny w Łomży”; Studium historyczno-konserwatorskie, opracowane na zlecenie Wojewódzki Konserwator Zabytków w Łomży, Warszawa 1984 (na prawach rękopisu).

4. Aleksander Gągol, „Zarys historii cmentarza łomżyńskiego”, „Słowo Powszechne” Nr 195/83.

5. Donata Godlewska, „Dzieje Łomży od czasów najdawniejszych do rozbiorów Rzeczypospolitej” Warszawa 1962 r.



Cmentarze w Łomży

Tu podaj tekst alternatywny Zespół cmentarny w Łomży obejmuje teren cmentarza ...

Spacer

Wirtualny spacer po Cmentarzu przy ul. Mikołaja Kopernika (dawniej ul. Św. Mikołaja)

Zabytki

Zabytki Cmentarza przy ul. Mikołaja Kopernika (dawniej ul. Św. Mikołaja)

Dojazd

Mapy dojazdu do poszczególnych cmentarzy położonych na terenie Łomży